ژل چشمی یا همان مواد ویسکوسرجیکال (OVDs) یکی از حیاتی ترین مواد در حوزه چشم پزشکی و جراحی چشم به شمار می رود. در دهه های اخیر جراحی های چشم ، با پیشرفت های شگرفی روبرو شده است که بخش بزرگی از این موفقیت ها، مدیون ابزارهای کمکی و موادی است که دقت جراح را افزایش داده و ایمنی بیمار را تضمین می‌کنند. این مقاله به بررسی دقیق این محصول، ویژگی‌های فنی و نقش حیاتی آن در اتاق عمل می‌پردازد.

ژل داخل چشمی چیست

ژل داخل چشمی همان طور که از نام آن نیز پیداست به صورت یک ماده ژله ای شکل است. این محصول کاملا شفاف، ايزوتونيك واستريل است و به همین دلیل باعث ایجاد التهاب و تورم داخل چشم نمی شود و از این جهت در عمل های چشمی مختلف یار و همراه پزشکان به شمار می رود.

شفافیت این ژل به جراح اجازه می‌دهد تا در تمام مراحل عمل، دید کاملی به ساختارهای داخلی چشم داشته باشد. همچنین، خاصیت ایزوتونیک بودن آن باعث می‌شود که تعادل اسمزی سلول‌های حساس چشم حفظ شود و از آسیب‌های ناخواسته جلوگیری گردد. این ماده به عنوان یک لایه محافظتی عمل کرده و فضای لازم برای مانور ابزارهای جراحی را فراهم می‌کند.

ویژگی‌های ژل داخل چشمی

ژل داخل چشمی یک ماده ژله ای شکل، شفاف، ايزوتونيك و استريل است که به عنوان یک ابزار کمکی در جراحی‌های چشمی استفاده می‌شود. این محصول به دلیل خواص منحصر به فرد خود، از جمله شفافیت بالا، سازگاری بیولوژیکی، ویسکوالاستیسیته و عدم واکنش التهابی، در جراحی‌های حساس چشمی کاربرد گسترده‌ای دارد.

ساختار شیمیایی ژل داخل چشمی

این ژل ها معمولاً از پلیمرهای طبیعی یا سنتزی مانند سیالورونیک اسید، هیدروکسی پروپیل متیل سلولز (HPMC) یا کوندرویتین سولفات ساخته می شوند. به دلیل شباهت این ترکیبات به ساختارهای موجود در بدن، قادر به تحریک بافت های چشمی نبوده و از واکنش های ایمنی جلوگیری می کنند.

خواص فیزیکی و کاربردی

• شفافیت: این ویژگی به جراح اجازه می‌دهد تا در تمام مراحل عمل، دید کاملی به ساختارهای داخلی چشم داشته باشد.
• ایزوتونیک بودن: تعادل اسمزی سلول‌های حساس چشم حفظ می‌شود و از آسیب‌های ناخواسته جلوگیری می‌کند.
• ویسکوالاستیسیته: ترکیب خاصیت کشسانی و مقاومت در برابر فشار که فضای لازم برای مانور ابزارهای جراحی را فراهم می‌کند.
• استریل بودن: جلوگیری از عفونت در محیط جراحی.

دلیل استفاده از ژل چشمی:

استفاده از این ماده در جراحی های حساس چشمی یک انتخاب نیست، بلکه یک ضرورت است. در جراحی ناحیه فدامی چشم، مانند خارج كردن لنز و وارد کردن لنزهای داخل چشمی استفاده می شود و به جراح کمک می کند تا عمل را با حداکثر دقت و بدون صدمه زدن به اندوتليوم قرنيه و ساير بافت هاي داخل چشم انجام دهد.

بافت اندوتلیوم قرنیه، یک لایه‌ای بسیار حساس است که در واقع وظیفه پمپاژ مایعات و حفظ شفافیت قرنیه را بر عهده دارد. از آنجا که این سلول ها قدرت بازسازی ندارند، هرگونه برخورد فیزیکی ابزار جراحی با آن ها می تواند منجر به کدورت قرنیه و در نهایت کاهش کیفیت بینایی شود. به همین دلیل محافظت از این لایه در حین جراحی های چشمی اهمیت بسیار زیادی دارد.

در چنین شرایطی است که استفاده از ژل داخل چشمی به عنوان یک سد محافظ بین ابزارهای جراحی و بافت های حساس چشم نقش بسیار مهمی را ایفا می کند. این ژل از تماس مستقیم ابزارهای جراحی با اندوتلیوم قرنیه جلوگیری می کند. علاوه بر این، با ایجاد یک محیط پایدار در اتاقک قدامی چشم، امکان انجام مراحل مختلف جراحی را با دقت و کنترل بیشتری برای جراح فراهم می سازد.

وجود این لایه ژله ای همچنین باعث کاهش اصطکاک بین ابزارهای جراحی و بافت های داخلی چشم می شود و احتمال آسیب های ناخواسته را به حداقل می رساند. در نتیجه، استفاده از ژل داخل چشمی نه تنها ایمنی جراحی را افزایش می دهد، بلکه به حفظ سلامت بافت های حیاتی چشم و بهبود نتیجه نهایی عمل نیز کمک قابل توجهی می کند.

مزیت استفاده از ژل چشمی:

• حفظ عمق اتاقك قدامي چشم  و محافظت از بافت هاي اطراف چشم
• داراي خواص رئولوژيكي برجسته و مهم است.
• كاملا شفاف و این قابلیت را دارد که به آساني از اتاقك قدامي چشم خارج شود.
• به دلیل عدم وجود پروتئين باعث ايجاد هیچ گونه واكنش هاي التهابي و يا واكنش هاي مربوط به جسم خارجي نمی شود.

موارد استفاده از ژل داخل چشمی:

2- پیوند قرنیه

در این نوع جراحی که طی آن قرنیه آسیب‌دیده با قرنیه سالم جایگزین می‌شود، حفظ سلامت بافت‌های اطراف اهمیت زیادی دارد. ژل با ایجاد یک محیط محافظ، از آسیب دیدن بافت‌های حساس جلوگیری می‌کند.

3- گلوکوم

در برخی از روش‌های جراحی گلوکوم، استفاده از ژل داخل چشمی به جراح کمک می‌کند تا با دقت بیشتری ساختارهای داخلی چشم را مدیریت کند. این ماده در ایجاد فضای مناسب برای انجام ترابکولکتومی نقش دارد.

4- پارگی و جداشدگی شبکیه

در این حالات، ژل داخل چشمی به حفظ ساختارهای داخلی چشم کمک می‌کند و از جابجایی بیشتر شبکیه جلوگیری می‌کند.

و سایر جراحی های چشم مانند:

5- کاشت لنزهای داخل چشمی

6- برداشتن، ایریدکتومی، ترابکولکتومی، جراحی ترومای چشم

7- فیکوامولسیفیکاسیون اولتراسونیک آب مروارید

انواع ژل داخل چشمی:

ژل داخل چشمی به دو صورت سبک و سنگین وجود دارد.

ژل داخل چشمی به دو دسته سبک و سنگین تقسیم می‌شود. این تقسیم‌بندی بر اساس میزان غلظت و ویسکوزیته صورت می‌گیرد.

ژل سبک (Low Viscosity)

• غلظت: 2% هیدروکسی‌پروپیل متیل‌سلولز
• کاربرد: در جراحی‌هایی که نیاز به خروج سریع تر ماده از داخل چشم وجود دارد، مانند جراحی های کاتاراکت.
• مزایا: به راحتی شسته می شود و برای برخی از مراحل جراحی بسیار مناسب است.

ژل سنگین (High Viscosity)

• غلظت: 1.6% هیدروکسی پروپیل متیل سلولز
• کاربرد: در جراحی هایی که نیاز به حفظ طولانی تر فضای داخل چشم دارند، مانند پیوند قرنیه.
• مزایا: پایداری بیشتری در داخل چشم ایجاد می کند و از بافت های داخلی بهتر محافظت می کند.

پس در نتیجه: تنها تفاوت این دو مدل از ژل های داخل چشمی در میزان غلظت آنها است. ژل سبک چشمی با غلظت 2 درصد هیدروکسی پروپیل متیل سلولز  و ژل سنگین با میزان 1.6 درصد می باشد.